Μπορεί ένα νοικοκυριό να μην αγόρασε νέα συσκευή, να μην άφησε περισσότερο αναμμένο το κλιματιστικό και να μην άλλαξε ουσιαστικά τις καθημερινές του συνήθειες. Κι όμως, ο επόμενος λογαριασμός ηλεκτρικού να είναι αισθητά ακριβότερος. Αυτό ακριβώς είναι που κάνει τη νέα άνοδο στο κόστος του ρεύματος ιδιαίτερα δύσκολη για τα κυπριακά νοικοκυριά: δεν προκύπτει απαραίτητα επειδή καταναλώνουμε περισσότερο, αλλά επειδή η ίδια κιλοβατώρα κοστίζει πλέον περισσότερο.
Τα τελευταία στοιχεία δείχνουν ότι η μέση τιμή ηλεκτρικής ενέργειας για οικιακούς καταναλωτές έχει αυξηθεί περίπου κατά 27% από τον Μάιο, φτάνοντας κοντά στα 33 σεντ ανά κιλοβατώρα από περίπου 26-27 σεντ μερικούς μήνες προηγουμένως. Σύμφωνα με στοιχεία της ΑΗΚ που δημοσιεύθηκαν αυτή την εβδομάδα, ένα νοικοκυριό με κατανάλωση 800 kWh ανά δίμηνο βρίσκεται πλέον κοντά στα €264, ενώ στις 1.000 kWh ο λογαριασμός υπολογίζεται περίπου στα €330. Σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα, η ενδεικτική τιμή είναι περίπου 4% υψηλότερη, ενώ σε σχέση με την προηγούμενη διμηνία η αύξηση φτάνει περίπου στο 11%.
Για να γίνει πιο κατανοητή η διαφορά, ας πάρουμε ένα απλό παράδειγμα. Μια τετραμελής οικογένεια σε διαμέρισμα μπορεί να καταναλώσει 800 kWh μέσα σε ένα δίμηνο με δύο κλιματιστικά, θερμοσίφωνα, πλυντήρια, μαγείρεμα και τις συνηθισμένες ηλεκτρικές συσκευές. Αν η κατανάλωση παραμείνει ίδια αλλά η μέση τιμή της κιλοβατώρας ανέβει από περίπου 26 στα 33 σεντ, η επιβάρυνση γίνεται αισθητή χωρίς η οικογένεια να έχει αλλάξει τίποτε δραματικά στον τρόπο ζωής της. Αυτό είναι το δύσκολο σημείο: η εξοικονόμηση βοηθά, αλλά δεν μπορεί να ακυρώσει από μόνη της μια μεγάλη αύξηση στην τιμή της ενέργειας.
Η βασική αιτία είναι το κόστος των καυσίμων. Η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας στην Κύπρο εξακολουθεί να στηρίζεται σε πολύ μεγάλο βαθμό σε εισαγόμενα υγρά καύσιμα. Σύμφωνα με τα στοιχεία που έδωσε η ΑΗΚ, η μέση σταθμισμένη τιμή καυσίμου αυξήθηκε από περίπου €620 τον μετρικό τόνο τον Απρίλιο σε περίπου €920 τον Οκτώβριο, δηλαδή σχεδόν κατά 48% μέσα σε έξι μήνες. Η ΑΗΚ είχε αγοράσει νωρίτερα καύσιμα και δικαιώματα εκπομπών σε χαμηλότερες τιμές, γεγονός που βοήθησε να συγκρατηθούν οι λογαριασμοί κατά τους θερινούς μήνες. Τα φθηνότερα αυτά αποθέματα όμως εξαντλήθηκαν, με αποτέλεσμα η σημερινή διεθνής τιμή να περνά πλέον πολύ πιο άμεσα στο κόστος παραγωγής.
Εδώ βρίσκεται και μια βασική ιδιαιτερότητα του κυπριακού ηλεκτρικού συστήματος. Ένα σπίτι δεν πληρώνει μόνο ανάλογα με το πόσες κιλοβατώρες κατανάλωσε. Η τελική τιμή επηρεάζεται και από το πόσο κόστισε το καύσιμο που χρησιμοποιήθηκε για να παραχθεί το ρεύμα. Γι’ αυτό δύο λογαριασμοί με σχεδόν ίδια κατανάλωση μπορούν να έχουν διαφορετικό τελικό ποσό αν μεσολάβησε σημαντική μεταβολή στο ενεργειακό κόστος.
Η πίεση φαίνεται πλέον και στα επίσημα στοιχεία πληθωρισμού. Η Στατιστική Υπηρεσία κατέγραψε τον Σεπτέμβριο πληθωρισμό 3,7%, ενώ η κατηγορία «Ηλεκτρισμός και Νερό» ήταν 11,2% ακριβότερη σε σχέση με έναν χρόνο προηγουμένως. Τα πετρελαιοειδή παρουσίασαν ακόμη μεγαλύτερη αύξηση, 25,8%. Μόνο σε σχέση με τον Αύγουστο, η κατηγορία ηλεκτρισμού και νερού αυξήθηκε κατά 5,9%.
Ο εναρμονισμένος δείκτης τιμών καταναλωτή αποτυπώνει ακόμη πιο έντονα την ενεργειακή εικόνα. Για τον Σεπτέμβριο, η κατηγορία της ενέργειας ήταν 20,2% ακριβότερη από έναν χρόνο προηγουμένως και 5% ακριβότερη μέσα σε μόλις έναν μήνα. Αυτό είναι σημαντικό επειδή η ενέργεια δεν λειτουργεί όπως ένα προϊόν που μπορούμε απλώς να αποφασίσουμε να μην αγοράσουμε. Είναι ενσωματωμένη σχεδόν σε κάθε πλευρά της οικονομίας.
Ένα αρτοποιείο χρειάζεται ηλεκτρισμό για τους φούρνους του. Ένα εστιατόριο για ψυγεία, καταψύκτες, κουζίνα και κλιματισμό. Ένα μικρό κατάστημα για φωτισμό και ψύξη. Μια βιοτεχνία για τα μηχανήματά της. Όταν η ενέργεια ακριβαίνει για όλες αυτές τις επιχειρήσεις, ένα μέρος του κόστους μπορεί να απορροφηθεί προσωρινά, αλλά κάποια στιγμή υπάρχει πίεση να περάσει στις τελικές τιμές. Γι’ αυτό το ακριβό ρεύμα μπορεί να χτυπήσει ένα νοικοκυριό δύο φορές: πρώτα μέσα στον λογαριασμό του και μετά μέσα στο κόστος προϊόντων και υπηρεσιών.
Αυτό ακριβώς φαίνεται και στο τελευταίο Παρατηρητήριο της Υπηρεσίας Προστασίας Καταναλωτή. Η Υπηρεσία παρακολουθεί 250 βασικά προϊόντα σε περίπου 400 σημεία πώλησης παγκύπρια, ενώ η γενικότερη εικόνα του Σεπτεμβρίου δείχνει ότι οι αυξήσεις στην ενέργεια και στα πετρελαιοειδή αποτελούν σημαντικό μέρος της νέας πίεσης στο κόστος ζωής.
Το εύκολο επιχείρημα είναι να πούμε στους πολίτες «κάντε οικονομία στο ρεύμα». Σαφώς και η εξοικονόμηση έχει νόημα, αλλά χρειάζεται και ρεαλισμός. Μια οικογένεια με βρέφος ή ηλικιωμένο στο σπίτι δεν μπορεί απλώς να σταματήσει να χρησιμοποιεί κλιματισμό σε πολύ ζεστές ημέρες. Ένα παλιό διαμέρισμα χωρίς επαρκή μόνωση χρειάζεται πολύ περισσότερη ενέργεια για να παραμείνει δροσερό ή ζεστό από ένα σύγχρονο ενεργειακά αποδοτικό σπίτι. Ούτε μπορεί κάθε ενοικιαστής να αλλάξει παράθυρα, να μονώσει την οροφή ή να εγκαταστήσει φωτοβολταϊκά.
Αυτό δείχνει γιατί η ενεργειακή φτώχεια δεν είναι μόνο ζήτημα εισοδήματος. Δύο οικογένειες μπορεί να έχουν παρόμοιο μισθό, αλλά εκείνη που ζει σε παλιό, ενεργοβόρο σπίτι να χρειάζεται πολύ περισσότερα χρήματα για να πετύχει την ίδια θερμοκρασία στο εσωτερικό. Η ποιότητα του κτιρίου, η ηλικία των κλιματιστικών, ο τύπος του θερμοσίφωνα και η ύπαρξη σκίασης ή μόνωσης μπορούν να αλλάξουν δραματικά το τελικό κόστος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν κινήσεις που μπορεί να κάνει ένας πολίτης. Έχει μεγαλύτερο νόημα να εξετάσει τις μεγάλες πηγές κατανάλωσης παρά να επικεντρώνεται αποκλειστικά στο αν άφησε για δέκα λεπτά ένα φωτιστικό αναμμένο. Ένα παλιό κλιματιστικό που λειτουργεί πολλές ώρες, ένας ηλεκτρικός θερμοσίφωνας που μένει ανοιχτός περισσότερο απ’ όσο χρειάζεται ή μια κατοικία που χάνει συνεχώς τη θερμοκρασία της μπορεί να κοστίζουν πολύ περισσότερο σε βάθος χρόνου.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα, όμως, δεν μπορεί να λυθεί μόνο μέσα στο σπίτι. Η ίδια η ΑΗΚ αναγνωρίζει ότι η μεγαλύτερη ενσωμάτωση ανανεώσιμων πηγών, η αποθήκευση ενέργειας, πιο αποδοτικές μονάδες παραγωγής και η χρήση φυσικού αερίου θα μπορούσαν να περιορίσουν την εξάρτηση από ακριβά υγρά καύσιμα. Σήμερα, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται η Αρχή, περίπου 90% της ηλεκτροπαραγωγής εξακολουθεί να προέρχεται από υγρά καύσιμα και περίπου 10% από ΑΠΕ.
Αυτός είναι ίσως και ο σημαντικότερος λόγος για τον οποίο η συζήτηση για τους λογαριασμούς ρεύματος δεν πρέπει να περιορίζεται στο «κλείστε το κλιματιστικό». Όσο η χώρα εξαρτάται τόσο έντονα από εισαγόμενα καύσιμα, ο λογαριασμός ενός διαμερίσματος στη Λευκωσία ή ενός σπιτιού στη Λεμεσό μπορεί να επηρεάζεται από μια διεθνή ενεργειακή κρίση χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.
Τα €264 για 800 kWh και τα περίπου €330 για 1.000 kWh είναι επομένως κάτι περισσότερο από δύο παραδείγματα λογαριασμού. Για ένα νοικοκυριό είναι χρήματα που πρέπει να βρεθούν δίπλα στο ενοίκιο ή τη δόση, στο σούπερ μάρκετ, στα καύσιμα και στις υπόλοιπες υποχρεώσεις. Και αν η ίδια κατανάλωση απαιτεί όλο και μεγαλύτερο κομμάτι του μισθού, τότε το πρόβλημα δεν είναι ότι ο πολίτης ξαφνικά έγινε σπάταλος.
Είναι ότι η καθημερινότητα έγινε ακριβότερη χωρίς να γίνει καλύτερη.
