Από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης μέχρι τον μυστηριώδη αριθμό 13, η ιστορία μιας δοξασίας που πέρασε από γενιά σε γενιά και εξακολουθεί να επηρεάζει τις αντιλήψεις πολλών ανθρώπων στην Κύπρο και την Ελλάδα.
Υπάρχουν ημερομηνίες που περνούν απαρατήρητες και άλλες που, χωρίς να συμβεί απολύτως τίποτα, προκαλούν ανησυχία. Μία από αυτές είναι η Τρίτη και 13.
Για πολλούς ανθρώπους, η συγκεκριμένη ημέρα είναι συνδεδεμένη με την κακοτυχία. Κάποιοι αποφεύγουν να ξεκινήσουν μια σημαντική δουλειά, να προγραμματίσουν ένα ταξίδι ή να πάρουν μεγάλες αποφάσεις. Άλλοι γελούν με την προκατάληψη, αλλά όταν συμβεί κάτι δυσάρεστο, δεν αποκλείεται να θυμηθούν το ημερολόγιο.
Πώς γεννήθηκε, όμως, αυτή η παράξενη πεποίθηση; Και γιατί φοβόμαστε την Τρίτη και 13, ενώ σε άλλες χώρες φοβούνται την Παρασκευή και 13;
Η ιστορική τραγωδία που σημάδεψε την Τρίτη
Η πιο γνωστή εξήγηση μάς μεταφέρει σχεδόν έξι αιώνες πίσω, στην Τρίτη 29 Μαΐου 1453, όταν η Κωνσταντινούπολη έπεσε στα χέρια των Οθωμανών, σηματοδοτώντας το τέλος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Η ημέρα εκείνη έμεινε χαραγμένη στη συλλογική μνήμη του Ελληνισμού ως ημέρα μεγάλης συμφοράς. Με το πέρασμα των αιώνων, η Τρίτη συνδέθηκε ακόμη περισσότερο με την ατυχία και την καταστροφή.
Μάλιστα, υπάρχει μια αριθμολογική σύμπτωση που συχνά αναφέρεται για να εξηγήσει τη σύνδεση με τον αριθμό 13: αν προσθέσουμε τα ψηφία του 1453, δηλαδή 1+4+5+3, το αποτέλεσμα είναι 13.
Αυτή, όμως, είναι μια μεταγενέστερη συμβολική ερμηνεία και όχι ιστορική απόδειξη ότι τότε γεννήθηκε η πρόληψη.
Μήπως η πρόληψη είναι παλαιότερη από την Άλωση;
Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της ιστορίας.
Ο Νικόλαος Πολίτης, ένας από τους σημαντικότερους θεμελιωτές της ελληνικής λαογραφίας, είχε επισημάνει ότι η αρνητική αντίληψη για την Τρίτη δεν δημιουργήθηκε αναγκαστικά το 1453. Υπήρχαν ήδη παλαιότερες δοξασίες γύρω από την ημέρα.
Μία άλλη ερμηνεία συνδέεται με την παλαιά αστρολογική παράδοση. Η Τρίτη συνδεόταν με τον πλανήτη Άρη, ο οποίος έφερε το όνομα του θεού του πολέμου. Σύμφωνα με αστρολογικές αντιλήψεις, ο συνδυασμός ορισμένων πλανητικών επιρροών μπορούσε να δημιουργήσει μια επικίνδυνη «κακιά ώρα».
Επειδή οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να προσδιορίσουν εύκολα πότε θα εμφανιζόταν αυτή η υποτιθέμενη στιγμή, ο φόβος επεκτάθηκε στην ημέρα γενικότερα.
Πρόκειται, φυσικά, για ιστορικές αστρολογικές δοξασίες, όχι για επιστημονικά τεκμηριωμένες επιδράσεις των πλανητών στη ζωή των ανθρώπων.
Γιατί ο αριθμός 13 απέκτησε τόσο κακή φήμη;
Ο αριθμός 12 έχει ιδιαίτερη συμβολική σημασία σε διάφορους πολιτισμούς. Υπάρχουν οι 12 μήνες του χρόνου, οι 12 θεοί του Ολύμπου και οι 12 Απόστολοι.
Σε λαογραφικές ερμηνείες, ο αριθμός 13 εμφανίζεται ως εκείνος που διαταράσσει την ολοκληρωμένη δωδεκάδα. Έτσι, απέκτησε αρνητικούς συμβολισμούς.
Μία άλλη θεωρία αναζητά τις ρίζες της κακοτυχίας του 13 σε παλαιότερα ημερολογιακά συστήματα, στα οποία προστίθετο περιστασιακά ένας δέκατος τρίτος μήνας.
Δεν υπάρχει, ωστόσο, μία μοναδική και αποδεδειγμένη εξήγηση για το πώς ακριβώς καθιερώθηκε ο αριθμός 13 ως σύμβολο ατυχίας.
Τι πίστευαν και τι πιστεύουν στην Κύπρο;
Η Κύπρος συμμερίζεται τη γνωστή ελληνική παράδοση της Τρίτης και 13, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλοι οι Κύπριοι την αντιμετωπίζουν ως γρουσούζικη.
Στην ευρύτερη ελληνική λαϊκή παράδοση συναντούμε την αποφυγή γάμων, ταξιδιών και σημαντικών νέων εγχειρημάτων σε ημέρες που θεωρούνταν κακότυχες.
Η Κύπρος διαθέτει, παράλληλα, έναν ιδιαίτερα πλούσιο κόσμο λαϊκών δοξασιών: το κακό μάτι, το ποδαρικό, τις νεράιδες, τους καλικάντζαρους, ακόμη και την αντίληψη ότι ο ύπνος κάτω από συκιά μπορεί να αποδειχθεί επικίνδυνος επειδή εκεί κατοικούν υπερφυσικά όντα.
Αυτές οι δοξασίες καταγράφονται στη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια και δείχνουν πώς οι προηγούμενες γενιές επιχειρούσαν να εξηγήσουν όσα τους προκαλούσαν φόβο ή αβεβαιότητα. Δεν αποδεικνύουν, όμως, ότι κάθε τέτοια συνήθεια επικρατούσε σε ολόκληρο το νησί.
Γιατί στην Ισπανία φοβούνται επίσης την Τρίτη και 13;
Το ακόμη πιο παράξενο είναι ότι η Ελλάδα και η Κύπρος δεν είναι μόνες τους.
Στην Ισπανία και σε αρκετές ισπανόφωνες κοινωνίες, η Τρίτη και 13 θεωρείται επίσης κακότυχη. Μάλιστα, υπάρχει μια γνωστή ισπανική παροιμία που προειδοποιεί να μη γίνεται γάμος ή αναχώρηση για ταξίδι την Τρίτη.
Αντίθετα, στον αγγλόφωνο κόσμο επικρατεί περισσότερο η Παρασκευή και 13, ενώ στην Ιταλία συναντάται ιδιαίτερα ο φόβος της Παρασκευής και 17.
Αυτό είναι μια ισχυρή ένδειξη του πολιτισμικού χαρακτήρα των προλήψεων: μια ημερομηνία μπορεί να προκαλεί φόβο σε έναν λαό και να είναι εντελώς συνηθισμένη για έναν άλλον.
Τι λέει τελικά η επιστήμη;
Δεν υπάρχει αξιόπιστη επιστημονική απόδειξη ότι η Τρίτη και 13 προκαλεί περισσότερα ατυχήματα, αποτυχίες ή δυσάρεστα γεγονότα εξαιτίας της ημερομηνίας.
Μια σημαντική ψυχολογική εξήγηση βρίσκεται στην προκατάληψη επιβεβαίωσης: όταν περιμένουμε κάτι κακό, τείνουμε να παρατηρούμε και να θυμόμαστε περισσότερο τα περιστατικά που επιβεβαιώνουν την προσδοκία μας.
Αν συμβεί κάτι δυσάρεστο μια Τρίτη και 13, η ημερομηνία γίνεται μέρος της ιστορίας. Αν συμβεί ένα συνηθισμένο Σάββατο, πιθανότατα δεν θα δώσουμε καμία σημασία.
Και κάπως έτσι, μια πρόληψη μπορεί να επιβιώνει για αιώνες.
Το πραγματικό μυστήριο της Τρίτης και 13 δεν είναι αν η ημέρα φέρνει κακοτυχία, αλλά πώς μια ιστορική μνήμη, ένας αριθμός και παλαιές δοξασίες κατάφεραν να δημιουργήσουν έναν φόβο που εξακολουθεί να περνά από γενιά σε γενιά.
Ίσως, τελικά, το πιο παράξενο στοιχείο να μην είναι η ημερομηνία, αλλά η δύναμη που της δίνουμε εμείς οι ίδιοι.
