Ένας άνθρωπος σου έκανε κάτι πολύ άσχημο.
Το λες σε μια κυπριακή παρέα και μέσα στα επόμενα πέντε λεπτά υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να ακούσεις κάποια εκδοχή των εξής:
«Άσ’ τον. Ο Θεός βλέπει».
«Έχει ο Θεός».
«Όλα εδώ πληρώνονται».
«Θα το βρει μπροστά του».
Και η νεότερη εκδοχή:
«Karma».
Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτές οι εκφράσεις προέρχονται από πολύ διαφορετικούς κόσμους.
Η μία από τη χριστιανική πίστη.
Η άλλη από μια αρχαία έννοια των ινδικών θρησκευτικών παραδόσεων.
Και κάποιες άλλες απλώς από τη λαϊκή πεποίθηση ότι «η ζωή τα φέρνει».
Πιστεύουν λοιπόν οι Κύπριοι στο κάρμα;
Η πιο σωστή απάντηση είναι: δεν έχουμε επαρκή στοιχεία για να πούμε πόσοι πιστεύουν συγκεκριμένα σε αυτό.
Δεν εντοπίζεται αξιόπιστη παγκύπρια δημοσκόπηση που να ρωτά ευθέως τον πληθυσμό αν πιστεύει στο κάρμα. Επομένως οποιοσδήποτε τίτλος τύπου «7 στους 10 Κύπριους πιστεύουν στο κάρμα» χωρίς συγκεκριμένη έρευνα θα ήταν αυθαίρετος.
Υπάρχει όμως κάτι άλλο που γνωρίζουμε.
Η Κύπρος παραμένει κοινωνία με πολύ ισχυρή ορθόδοξη παρουσία
Στην Απογραφή Πληθυσμού του 2021, η Στατιστική Υπηρεσία κατέγραψε 688.075 Ορθόδοξους Χριστιανούς σε σύνολο 923.381 κατοίκων στις ελεγχόμενες από την Κυπριακή Δημοκρατία περιοχές.
Ανάμεσα στους Κύπριους πολίτες ειδικά, 604.165 καταγράφηκαν ως Ορθόδοξοι Χριστιανοί σε σύνολο 719.252. Η ερώτηση για τη θρησκεία ήταν προαιρετική και για σημαντικό αριθμό ανθρώπων η θρησκεία δεν δηλώθηκε ή δεν καταγράφηκε.
Αυτό μας επιτρέπει να πούμε ότι η Ορθόδοξη ταυτότητα παραμένει πολύ ισχυρή στην Κύπρο.
Δεν μας επιτρέπει όμως να συμπεράνουμε ότι όλοι αυτοί οι άνθρωποι έχουν τις ίδιες προσωπικές πεποιθήσεις.
Κάποιος μπορεί να δηλώνει Ορθόδοξος και να πηγαίνει συχνά εκκλησία.
Άλλος να δηλώνει Ορθόδοξος κυρίως ως μέρος της οικογενειακής και πολιτισμικής του ταυτότητας.
Και κάποιος άλλος μπορεί ταυτόχρονα να διαβάζει ζώδια, να μιλά για «ενέργεια», να πιστεύει στο μάτι και να λέει ότι «το κάρμα πάντα επιστρέφει».
Οι προσωπικές πεποιθήσεις δεν χωρούν πάντα σε ένα κουτάκι απογραφής.
Από το «ο Θεός βλέπει» στο «karma is real»
Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον κοινωνικό κομμάτι.
Η λέξη «κάρμα» έχει ξεφύγει πλέον πολύ πέρα από το αρχικό θρησκευτικό της περιεχόμενο.
Στα social media χρησιμοποιείται συχνά σχεδόν σαν slang.
Έπεσε πάνω στην ίδια κατάσταση που δημιούργησε σε κάποιον άλλο;
«Instant karma».
Χώρισε ο άνθρωπος που σε απάτησε και μετά τον απάτησαν;
«Κάρμα».
Κάποιος συμπεριφερόταν άσχημα στη δουλειά και τελικά έχασε μια ευκαιρία;
«Όλα επιστρέφουν».
Όμως αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο άνθρωπος που το λέει πιστεύει στην αυθεντική θρησκευτική έννοια του κάρμα.
Πολύ συχνότερα μπορεί απλώς να εκφράζει μία βαθύτερη ανθρώπινη ανάγκη:
να πιστεύει ότι υπάρχει δικαιοσύνη ακόμη κι όταν ο ίδιος δεν μπορεί να την επιβάλει.
Γιατί μας αρέσει τόσο πολύ η ιδέα ότι «θα το βρει μπροστά του»;
Επειδή είναι παρηγορητική.
Αν κάποιος σε αδίκησε και έφυγε χωρίς καμία συνέπεια, έχεις δύο επιλογές.
Η πρώτη είναι να δεχτείς ότι ίσως να μη συμβεί ποτέ τίποτα.
Η δεύτερη είναι να πιστέψεις ότι, με κάποιον τρόπο, η ζωή θα ισορροπήσει τον λογαριασμό.
Η δεύτερη επιλογή είναι πολύ πιο εύκολη συναισθηματικά.
Σου επιτρέπει να μην εκδικηθείς.
Να μην κυνηγήσεις τον άλλο.
Να πεις «θα τα βρει μπροστά του» και να προσπαθήσεις να συνεχίσεις.
Και ίσως γι’ αυτό η ιδέα του κάρμα βρίσκει χώρο ακόμη και μέσα σε κοινωνίες όπου η κυρίαρχη θρησκευτική παράδοση δεν διδάσκει το κάρμα.
Κάρμα και Χριστιανισμός όμως δεν είναι το ίδιο
Εδώ υπάρχει μια σημαντική διάκριση.
Το κάρμα είναι έννοια που προέρχεται από τις ινδικές θρησκευτικές παραδόσεις και σε πολλές από αυτές συνδέεται με την επαναγέννηση και τις συνέπειες των πράξεων πέρα από μία μόνο ζωή.
Η Ορθόδοξη Χριστιανική πίστη δεν διδάσκει μετενσάρκωση ούτε έναν απρόσωπο κοσμικό μηχανισμό που επιστρέφει αυτόματα στον άνθρωπο κάθε καλή και κακή πράξη.
Άρα όταν ένας Κύπριος λέει την Κυριακή «ο Θεός είναι μεγάλος» και τη Δευτέρα «εννά τον βρει το κάρμα», χρησιμοποιεί δύο εκφράσεις που μπορεί στην καθημερινή γλώσσα να φαίνονται συγγενικές, αλλά θεολογικά προέρχονται από διαφορετικά συστήματα πίστης.
Και αυτό από μόνο του είναι πολύ ενδιαφέρον.
Μήπως τελικά δεν πιστεύουμε στο κάρμα αλλά στη δικαιοσύνη;
Ίσως αυτή να είναι η καλύτερη ερώτηση.
Μπορεί ένας άνθρωπος να μην πιστεύει ούτε σε προηγούμενες ζωές ούτε σε κάποιον μυστηριώδη συμπαντικό νόμο.
Μπορεί όμως να πιστεύει βαθιά ότι ο τρόπος που φέρεσαι στους ανθρώπους κάποια στιγμή επηρεάζει τη ζωή σου.
Και σε πολλές περιπτώσεις αυτό συμβαίνει χωρίς να χρειάζεται μεταφυσική εξήγηση.
Αν προδίδεις συνεχώς ανθρώπους, καταστρέφεις σχέσεις.
Αν λες ψέματα, χάνεις εμπιστοσύνη.
Αν συμπεριφέρεσαι άσχημα σε όλους, δημιουργείς μια φήμη που σε ακολουθεί.
Αντίστοιχα, όταν είσαι αξιόπιστος και σωστός απέναντι στους ανθρώπους, αυξάνεις τις πιθανότητες να δημιουργήσεις γύρω σου ισχυρές σχέσεις.
Ίσως λοιπόν η φράση «θα το βρει μπροστά του» να μην είναι πάντα δήλωση πίστης στο κάρμα.
Μπορεί να είναι απλώς η κυπριακή εκδοχή μιας πανάρχαιας ανθρώπινης ελπίδας:
ότι στο τέλος ο καλός δεν θα είναι πάντα ο χαμένος και ο άδικος δεν θα κερδίζει για πάντα.
Και ίσως γι’ αυτό το κάρμα είναι τόσο ενδιαφέρον θέμα.
Όχι επειδή μπορούμε να αποδείξουμε ότι «το σύμπαν επιστρέφει τα πάντα».
Αλλά επειδή η ανάγκη μας να το πιστέψουμε λέει πολλά για το πόσο βαθιά θέλουμε να πιστεύουμε ότι, αργά ή γρήγορα, η ζωή κρατά λογαριασμό.
