«Άσ’ τον. Θα τον βρει το κάρμα».
Είναι μια φράση που έχουμε πει ή τουλάχιστον έχουμε ακούσει πολλές φορές. Όταν κάποιος μας αδικεί, μας προδίδει ή συμπεριφέρεται άσχημα, υπάρχει κάτι παράξενα παρηγορητικό στην ιδέα ότι κάποια στιγμή η ζωή θα αποκαταστήσει την ισορροπία. Ότι αυτός που πλήγωσε θα πληγωθεί, αυτός που εξαπάτησε θα εξαπατηθεί και αυτός που έκανε καλό θα ανταμειφθεί.
Αλλά συμβαίνει πραγματικά;
Υπάρχει όντως ένας αόρατος νόμος που καταγράφει τις πράξεις μας και κάποια στιγμή μας τις επιστρέφει;
Ή μήπως το «κάρμα» είναι ένας τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος προσπαθεί να δώσει τάξη σε έναν κόσμο που πολλές φορές είναι εντελώς άδικος;
Το κάρμα δεν ξεκίνησε από το Instagram
Η σύγχρονη δυτική εκδοχή του κάρμα έχει γίνει πολύ απλή: «ό,τι κάνεις θα σου επιστραφεί».
Η αρχική έννοια είναι πολύ πιο σύνθετη.
Το karma είναι αρχαία ινδική έννοια και σημαίνει, σε γενικές γραμμές, πράξη ή έργο και τις συνέπειές του. Έχει κεντρική θέση σε θρησκευτικές και φιλοσοφικές παραδόσεις όπως ο Ινδουισμός, ο Βουδισμός και ο Τζαϊνισμός, χωρίς όμως να σημαίνει ακριβώς το ίδιο σε όλες. Σε πολλές από αυτές τις παραδόσεις συνδέεται επίσης με τον κύκλο της γέννησης, του θανάτου και της επαναγέννησης.
Άρα το κάρμα δεν είναι αρχικά η ιδέα ότι «ο πρώην μου με απάτησε και κάποια μέρα θα τον απατήσει η επόμενη».
Αυτή είναι μια πολύ απλουστευμένη, σύγχρονη εκδοχή μιας πολύ παλαιότερης φιλοσοφικής και θρησκευτικής έννοιας.
Υπάρχει επιστημονική απόδειξη ότι το σύμπαν μάς επιστρέφει όσα κάνουμε;
Εδώ η απάντηση πρέπει να είναι καθαρή.
Δεν υπάρχει επιστημονικά τεκμηριωμένος μηχανισμός που να αποδεικνύει ότι το σύμπαν καταγράφει τις ηθικές πράξεις ενός ανθρώπου και αργότερα του στέλνει αντίστοιχη ανταμοιβή ή τιμωρία.
Αν ένας άνθρωπος εξαπατήσει τον σύντροφό του σήμερα, δεν υπάρχει επιστημονικός νόμος που να λέει ότι σε τρία χρόνια θα εξαπατηθεί και ο ίδιος.
Και η πραγματική ζωή μάς δείχνει κάτι ακόμη πιο άβολο: καλοί άνθρωποι μπορεί να περάσουν τρομερά δύσκολα χωρίς να το «αξίζουν», ενώ άνθρωποι που έχουν φερθεί άσχημα μπορεί να ζήσουν χωρίς να δούμε ποτέ την κινηματογραφική τιμωρία που περιμέναμε.
Αν λοιπόν με τη λέξη κάρμα εννοούμε έναν αποδεδειγμένο κοσμικό μηχανισμό δικαιοσύνης, η επιστήμη δεν μας δίνει στοιχεία ότι υπάρχει.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι πράξεις μας δεν επιστρέφουν ποτέ.
Γιατί τότε μερικές φορές το κάρμα μοιάζει τόσο αληθινό;
Επειδή οι πράξεις έχουν συνέπειες ακόμη και χωρίς καμία μεταφυσική δύναμη.
Ένας άνθρωπος που λέει συνεχώς ψέματα μπορεί σταδιακά να χάσει την εμπιστοσύνη των γύρω του.
Κάποιος που χρησιμοποιεί τους ανθρώπους μπορεί κάποια στιγμή να βρεθεί χωρίς πραγματικές σχέσεις.
Ένας εργοδότης που συμπεριφέρεται άσχημα μπορεί να αποκτήσει κακή φήμη και να δυσκολεύεται να κρατήσει καλούς εργαζομένους.
Και αντίστροφα, ένας άνθρωπος που είναι αξιόπιστος, βοηθά, φέρεται με σεβασμό και δημιουργεί καλές σχέσεις μπορεί να χτίσει γύρω του ένα δίκτυο ανθρώπων που θα τον στηρίξουν όταν το χρειαστεί.
Αυτό μπορεί να μοιάζει με κάρμα.
Δεν χρειάζεται όμως να είναι μεταφυσικό.
Μπορεί απλώς να είναι κοινωνική αιτία και αποτέλεσμα.
Υπάρχει και μια παγίδα στην πίστη στο κάρμα
Η ιδέα ότι «όλοι παίρνουν τελικά αυτό που αξίζουν» ακούγεται δίκαιη.
Μπορεί όμως να γίνει επικίνδυνη όταν την εφαρμόζουμε αντίστροφα.
Αν πιστεύουμε ότι κάθε κακό που συμβαίνει σε κάποιον είναι αποτέλεσμα προηγούμενων πράξεών του, υπάρχει ο κίνδυνος να αρχίσουμε να αντιμετωπίζουμε τη δυστυχία σαν απόδειξη ενοχής.
Ένας άνθρωπος μπορεί να αρρωστήσει χωρίς να έχει κάνει κάτι για να το «αξίζει».
Μπορεί να χάσει τη δουλειά του.
Να πέσει θύμα απάτης.
Να χάσει έναν άνθρωπο που αγαπά.
Η ζωή δεν λειτουργεί σαν λογιστικό βιβλίο στο οποίο κάθε καλή πράξη προσθέτει έναν πόντο και κάθε κακή αφαιρεί έναν.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη διαφορά ανάμεσα στην πραγματικότητα και στην pop-culture εκδοχή του κάρμα.
Άρα το κάρμα είναι μύθος ή αλήθεια;
Εξαρτάται από το τι εννοούμε.
Ως θρησκευτική και φιλοσοφική έννοια, το κάρμα είναι πραγματική και πανάρχαια διδασκαλία συγκεκριμένων παραδόσεων.
Ως επιστημονικός «νόμος του σύμπαντος» που εγγυάται ότι όποιος σου έκανε κακό θα πάθει ακριβώς το ίδιο, δεν έχει αποδειχθεί.
Αλλά ως υπενθύμιση ότι ο τρόπος που συμπεριφερόμαστε δημιουργεί συνέπειες στις σχέσεις, στη φήμη και στη ζωή μας;
Εκεί η ιδέα αποκτά πολύ πιο γήινη βάση.
Ίσως λοιπόν να μη χρειάζεται να περιμένουμε το σύμπαν να τιμωρήσει εκείνον που μας αδίκησε.
Μερικές φορές η καλύτερη μορφή «κάρμα» είναι πολύ απλούστερη:
να αφήσεις τον άλλο να ζήσει με τις επιλογές του και εσύ να συνεχίσεις τη ζωή σου χωρίς αυτόν.
