Το έχετε πάθει σίγουρα. Βλέπετε κάποιον στον δρόμο και τον αναγνωρίζετε αμέσως. Θυμάστε πού γνωριστήκατε, τι δουλειά κάνει, ίσως ακόμη και μια συζήτηση που είχατε πριν από χρόνια. Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα: το όνομά του… Όσο κι αν προσπαθείτε να το θυμηθείτε, δεν σας έρχεται. Λίγα λεπτά αργότερα μπορεί να σας έρθει ξαφνικά. Γιατί συμβαίνει αυτό; Οι νευροεπιστήμονες γνωρίζουν πλέον ότι ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τα πρόσωπα και τα ονόματα με εντελώς διαφορετικό τρόπο.
Ο εγκέφαλος είναι «προγραμματισμένος» να αναγνωρίζει πρόσωπα
Οι άνθρωποι είμαστε κοινωνικά όντα. Από τη στιγμή που γεννιόμαστε, ο εγκέφαλός μας εκπαιδεύεται να αναγνωρίζει πρόσωπα, να διαβάζει εκφράσεις και να ξεχωρίζει τους ανθρώπους γύρω μας.
Μάλιστα, υπάρχει μια εξειδικευμένη περιοχή στον εγκέφαλο, η Fusiform Face Area (FFA), η οποία ενεργοποιείται όταν βλέπουμε ένα πρόσωπο. Οι νευροεπιστήμονες τη θεωρούν το βασικό «κέντρο αναγνώρισης προσώπων», καθώς μας βοηθά να αντιλαμβανόμαστε ακόμη και τις πιο μικρές διαφορές ανάμεσα σε δύο ανθρώπους.
Χάρη σε αυτή την εξειδίκευση, μπορούμε να αναγνωρίσουμε κάποιον ακόμη κι αν έχουν περάσει πολλά χρόνια από την τελευταία φορά που τον είδαμε ή ακόμη κι αν έχει αλλάξει μαλλιά, στυλ, γυαλιά…
Γιατί τα ονόματα είναι πολύ πιο δύσκολα;
Ένα πρόσωπο περιέχει δεκάδες πληροφορίες: τα μάτια, το χαμόγελο, τη φωνή, τις εκφράσεις, τις κινήσεις, ακόμη και τις εμπειρίες που έχουμε ζήσει με αυτόν τον άνθρωπο.
Το όνομα, αντίθετα, είναι μια αυθαίρετη λέξη. Δεν περιγράφει ποιος είναι ο άνθρωπος ούτε μας δίνει στοιχεία για την εμφάνισή του. Ο εγκέφαλος πρέπει απλώς να συνδέσει έναν συγκεκριμένο ήχο με ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, χωρίς να υπάρχουν ιδιαίτερα νοηματικά «στηρίγματα».
Αυτό κάνει την ανάκληση των ονομάτων πολύ πιο απαιτητική.
Το παράδοξο του… Baker
Ένα από τα πιο γνωστά πειράματα στη γνωστική ψυχολογία είναι το Baker paradox.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι άνθρωποι θυμούνται πολύ πιο εύκολα πως κάποιος είναι αρτοποιός (baker) παρά ότι το επίθετό του είναι Baker.
Η λέξη «αρτοποιός» ενεργοποιεί εικόνες, μυρωδιές και εμπειρίες – ψωμί, φούρνο, αλεύρι, ζύμη. Το επίθετο Baker, αντίθετα, δεν σημαίνει τίποτα περισσότερο από ένα όνομα. Το συμπέρασμα ήταν σαφές: ο εγκέφαλος θυμάται καλύτερα τις πληροφορίες που συνδέονται με έννοιες και εικόνες παρά τις αυθαίρετες λεκτικές ετικέτες.
Γιατί συμβαίνει πιο συχνά όσο μεγαλώνουμε;
Η διαδικασία ανάκλησης ορισμένων πληροφοριών γίνεται πιο αργή με την ηλικία , ιδιαίτερα των ονομάτων.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η μνήμη εξασθενεί. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το όνομα υπάρχει αποθηκευμένο, αλλά ο εγκέφαλος χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να το «βρει».
Έτσι εξηγείται και το γνωστό φαινόμενο «εδώ το’ χω» (tip-of-the-tongue phenomenon): γνωρίζουμε ότι ξέρουμε την απάντηση, αλλά αδυνατούμε να την ανακαλέσουμε εκείνη τη στιγμή.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι αυτό αποτελεί φυσιολογικό μέρος της γήρανσης και, από μόνο του, δεν αποτελεί ένδειξη άνοιας.
Μπορούμε να εκπαιδεύσουμε τη μνήμη μας;
Ναι, και μάλιστα με απλές τεχνικές.
Οι ψυχολόγοι προτείνουν να επαναλαμβάνουμε το όνομα μόλις το ακούσουμε, να το χρησιμοποιούμε μία-δύο φορές μέσα στη συζήτηση και να το συνδέουμε με μια εικόνα ή ένα χαρακτηριστικό του ανθρώπου που έχουμε απέναντί μας.
Ο λόγος είναι ότι η μνήμη λειτουργεί πολύ καλύτερα όταν δημιουργεί συνδέσεις. Όσο περισσότερες «γέφυρες» αποκτά μια πληροφορία, τόσο ευκολότερα την ανακαλούμε αργότερα.
Αν λοιπόν αναγνωρίζετε αμέσως ένα πρόσωπο αλλά δυσκολεύεστε να θυμηθείτε το όνομά του, δεν σημαίνει ότι έχετε κακή μνήμη. Τα πρόσωπα αποτελούν πληροφορίες γεμάτες νόημα, συναισθήματα και εμπειρίες. Τα ονόματα, αντίθετα, είναι απλές λεκτικές ετικέτες που απαιτούν μεγαλύτερη προσπάθεια για να αποθηκευτούν και να ανακληθούν.
Την επόμενη φορά επομένως που θα σας διαφύγει το όνομα ενός γνωστού, μην ανησυχήσετε. Είναι μια από τις φυσιολογικές «παγίδες» της ανθρώπινης μνήμης και, παραδόξως, μια ακόμη απόδειξη του πόσο εντυπωσιακά λειτουργεί ο εγκέφαλός μας.
